Korzyści podatkowe w restrukturyzacji na przykładzie postępowania o zatwierdzenie układu (PZU)

| Autor: Marek Biedrzycki, doradca podatkowy nr 15037, doradca restrukturyzacyjny nr 2219, Białystok |

To on jest niewypłacalny albo zagrożony niewypłacalnością, to on inicjuje procedurę, to jego przedsiębiorstwo ma zostać uratowane. Taki punkt widzenia jest jednak tylko pozornie trafny. W postępowaniu o zatwierdzenie układu rzeczywistym arbitrem powodzenia całej operacji pozostaje przecież wierzyciel. To on ma odpowiedzieć sobie na pytanie zasadnicze: czy bardziej opłaca mu się obstawać przy nominalnej wysokości wierzytelności, ryzykując wieloletnią egzekucję albo upadłość kontrahenta, czy też lepiej zaakceptować redukcję długu, skoro w zamian rośnie prawdopodobieństwo realnego odzyskania przynajmniej części należności. W tym miejscu argument podatkowy przestaje być dodatkiem, a staje się jednym z filarów racjonalnej decyzji.

Istota problemu nie sprowadza się do prostego stwierdzenia, że dłużnik „nie zapłaci podatku”, a wierzyciel „wrzuci stratę w koszty”. Takie ujęcie jest zbyt publicystyczne i zbyt mało precyzyjne, by mogło uchodzić za rzetelną analizę. Na płaszczyźnie dogmatycznej mamy bowiem do czynienia z dwiema odrębnymi konstrukcjami. Po pierwsze, z zasadą, zgodnie z którą umorzenie zobowiązania generuje po stronie dłużnika przychód podatkowy, chyba że ustawodawca przewidział wyraźny wyjątek. Po drugie, z odmiennym zagadnieniem, czy umorzona wierzytelność po stronie wierzyciela może zostać potraktowana jako koszt uzyskania przychodu. Dopiero zestawienie obu tych mechanizmów pokazuje, że PZU jest dla wierzyciela rozwiązaniem uprzywilejowanym nie tylko z perspektywy ekonomicznej, ale również fiskalnej.

Właśnie dlatego poprawna analiza korzyści wierzyciela nie może zaczynać się od sloganów o „koszcie podatkowym”. Musi zacząć się od normatywnej osi sporu: art. 14 ust. 2 pkt 6 ustawy o PIT z zastrzeżeniem art. 14 ust. 3 pkt 6, a po stronie podatku dochodowego od osób prawnych od relacji pomiędzy art. 12 ust. 1 pkt 3 lit. a a art. 12 ust. 4 pkt 8 lit. b ustawy o CIT. Dopiero wtedy widać coś, co w praktyce restrukturyzacyjnej bywa najcenniejsze: korzyść wierzyciela nie polega wyłącznie na możliwości podatkowego rozliczenia umorzonej części należności, lecz także na tym, że układ nie zostaje sparaliżowany przez dodatkowy podatek po stronie dłużnika. To zaś oznacza większą wykonalność układu, a zatem większą szansę zaspokojenia wierzyciela.

Każda poważna rozmowa o skutkach podatkowych umorzenia długu powinna być prowadzona w porządku normatywnym, a nie intuicyjnym. Intuicja podpowiada, że skoro ktoś nie musi czegoś zapłacić, to „zarabia”; z kolei skoro ktoś rezygnuje z przysługującej mu należności, to „traci”. Intuicja nie jest jednak źródłem prawa podatkowego. Źródłem są przepisy, a te posługują się własną logiką, często bardziej sformalizowaną niż ekonomiczna potoczność. W prawie podatkowym nie wystarcza stwierdzenie, że wystąpiło przysporzenie albo uszczerbek. Należy jeszcze wykazać, że przysporzenie mieści się w ustawowej kategorii przychodu, a uszczerbek w ustawowej kategorii kosztu. W przeciwnym razie otrzymujemy wywód efektowny, lecz procesowo bezużyteczny.

W odniesieniu do dłużnika punktem wyjścia pozostaje zasada, zgodnie z którą wartość umorzonego zobowiązania stanowi przychód z działalności gospodarczej. To właśnie ten mechanizm sprawia, że zwykła ugoda, zawarta poza restrukturyzacją, nierzadko okazuje się fiskalnie toksyczna. Dłużnik odzyskuje oddech w relacji z wierzycielem, ale traci go na gruncie podatku dochodowego. Ustawodawca dostrzegł jednak, że taka konstrukcja byłaby destrukcyjna w sytuacjach sanacyjnych, kiedy redukcja zadłużenia nie służy premiowaniu nierzetelności, lecz ma umożliwić przetrwanie przedsiębiorstwa i wyższy poziom zaspokojenia ogółu wierzycieli. Z tego względu w obu ustawach dochodowych wprowadzono wyjątki dla umorzeń związanych z restrukturyzacją albo upadłością.

Ten wyjątek ma znaczenie znacznie większe, niż wynikałoby z pobieżnej lektury ustawy. Jego funkcja nie wyczerpuje się w ochronie dłużnika. W sensie gospodarczym służy on także wierzycielowi, bo zapobiega sytuacji, w której korzyść wynikająca z redukcji zadłużenia zostałaby częściowo przejęta przez fiskusa. W restrukturyzacji nie chodzi wszak o abstrakcyjne „darowanie długu”, lecz o takie ukształtowanie zobowiązań, aby dłużnik zachował zdolność do wykonania układu. Jeżeli więc analiza ma być uczciwa, należy konsekwentnie odróżniać korzyść podatkową bezpośrednią od korzyści podatkowej funkcjonalnej. Ta druga polega na tym, że przepisy wyłączające przychód po stronie dłużnika wzmacniają pozycję wierzyciela jako podmiotu realnie oczekującego zaspokojenia.

Na gruncie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych konstrukcja jest klarowna, jeżeli czytać ją w całości, a nie wybiórczo. Art. 14 ust. 2 pkt 6 ustawy o PIT wyraża zasadę, że przychodem z działalności gospodarczej są wartości umorzonych lub przedawnionych zobowiązań, w tym zobowiązań z tytułu zaciągniętych pożyczek. To jest przepis bazowy. Mówi on ustawodawczym językiem coś bardzo prostego: jeżeli podatnik zostaje zwolniony z obowiązku świadczenia, uzyskuje przysporzenie, które co do zasady podlega opodatkowaniu. Na tym poziomie analiza kończyć się jednak nie może, bo sama ustawa natychmiast wprowadza korektę tej zasady.

Tą korektą jest art. 14 ust. 3 pkt 6 ustawy o PIT. Z przepisu tego wynika, że do przychodów nie zalicza się kwot stanowiących równowartość umorzonych zobowiązań, w tym także umorzonych pożyczek, jeżeli umorzenie zobowiązań jest związane z postępowaniem restrukturyzacyjnym lub postępowaniem upadłościowym. Relacja między ust. 2 pkt 6 a ust. 3 pkt 6 jest więc klasyczna: najpierw zasada, następnie wyjątek. W praktyce oznacza to, że samo umorzenie nie przesądza jeszcze o przychodzie; przesądza o nim dopiero brak zastosowania wyjątku restrukturyzacyjnego albo upadłościowego.

Znaczenie tego rozwiązania w realiach PZU jest trudne do przecenienia. Jeżeli bowiem część zobowiązania zostaje umorzona w związku z układem restrukturyzacyjnym, dłużnik nie rozpoznaje przychodu podatkowego z tego tytułu. To zaś oznacza, że środki finansowe, które w przeciwnym razie zostałyby przeznaczone na podatek, mogą zostać skierowane na wykonanie układu. Właśnie w tym miejscu pojawia się interes wierzyciela. Nie jest on beneficjentem normy z art. 14 ust. 3 pkt 6 wprost, ale jest niewątpliwie jej beneficjentem funkcjonalnym. Przepis ten działa jak ochronna tamą przed fiskalnym wyciekiem płynności, który w innym razie osłabiłby albo wręcz unicestwił ekonomiczny sens zawartego układu.

Na gruncie ustawy o CIT konstrukcja jest analogiczna, choć językowo ujęta nieco inaczej. Punktem wyjścia jest art. 12 ust. 1 pkt 3 lit. a ustawy o CIT, który zalicza do przychodów w szczególności wartość umorzonych lub przedawnionych zobowiązań. To jest odpowiednik reguły znanej z PIT: umorzenie długu po stronie dłużnika rodzi przysporzenie, a przysporzenie to co do zasady podlega opodatkowaniu. Przepis ma charakter generalny i obejmuje typowe sytuacje, w których zobowiązanie przestaje obciążać podatnika wskutek czynności prawnej albo innych zdarzeń prawnych przewidzianych przez ustawę.

Zasada ta doznaje jednak bardzo istotnego ograniczenia na mocy art. 12 ust. 4 pkt 8 lit. b ustawy o CIT. Przepis ten stanowi, że do przychodów nie zalicza się kwot stanowiących równowartość umorzonych zobowiązań, jeżeli umorzenie zobowiązań jest związane z postępowaniem restrukturyzacyjnym, postępowaniem upadłościowym albo realizacją programu restrukturyzacji na podstawie odrębnych ustaw. Nie trzeba tu szczególnego wysiłku interpretacyjnego, by dostrzec ratio legis. Ustawodawca chciał zapobiec sytuacji, w której narzędzie naprawcze, jakim jest restrukturyzacja, zostałoby częściowo sparaliżowane przez automatyczne wygenerowanie przychodu podatkowego po stronie dłużnika.

Dla wierzyciela oznacza to coś więcej niż tylko ciekawostkę doktrynalną. W praktyce obrotu gospodarczego większość większych dłużników funkcjonuje w formie spółek kapitałowych lub innych podatników CIT. Jeżeli więc wierzyciel głosuje nad układem, powinien patrzeć na art. 12 ust. 4 pkt 8 lit. b CIT jak na przepis stabilizujący wykonalność propozycji układowych. Nie chodzi wyłącznie o to, że dłużnik „ma lżej”. Chodzi o to, że zobowiązanie pozostające do spłaty po redukcji nie konkuruje już z nowym zobowiązaniem publicznoprawnym wynikającym z opodatkowania samego umorzenia. W języku praktyki gospodarczej oznacza to po prostu większą zdolność płatniczą dłużnika, a więc mocniejszą pozycję wierzyciela w perspektywie wykonania układu.

Nie każde umorzenie długu jest takie samo, nawet jeśli z ekonomicznego punktu widzenia kończy się identycznym rezultatem, czyli redukcją pasywów dłużnika i rezygnacją wierzyciela z części roszczenia. Na gruncie prawa restrukturyzacyjnego PZU nie jest zwykłą ugodą ubraną w inną nazwę. Jest ustawowo ukształtowanym trybem zawarcia układu, który wywołuje skutki zbiorowe, obejmuje określoną kategorię wierzycieli i podlega sądowemu zatwierdzeniu. Tę specyfikę trzeba zachować w pamięci, ponieważ podatkowe znaczenie ma właśnie związek umorzenia z postępowaniem restrukturyzacyjnym, a nie sama zgodna wola stron, że część długu zostanie zredukowana.

W PZU propozycje układowe mogą obejmować rozłożenie należności na raty, odroczenie terminu płatności, częściową spłatę połączoną z umorzeniem pozostałej części, a niekiedy także bardziej złożone mechanizmy restrukturyzacyjne. Z punktu widzenia prawa podatkowego kluczowe jest to, że redukcja wierzytelności nie następuje tu w ramach luźnego porozumienia handlowego, lecz jako element układu przyjętego w trybie przewidzianym przez ustawę. Ta formalna rama przesądza o możliwości odwołania się do wyjątków restrukturyzacyjnych zawartych w ustawach dochodowych. Bez niej mielibyśmy do czynienia z klasycznym umorzeniem poza restrukturyzacją, a więc z ryzykiem powstania przychodu po stronie dłużnika na zasadach ogólnych.

Dla wierzyciela ma to dwojakie znaczenie. Po pierwsze, redukcja długu osadzona w PZU jest z natury bardziej „twarda” prawnie, ponieważ wynika z układu o skutkach zbiorowych, a nie z dobrowolnej, bilateralnej umowy, która zawsze może być kwestionowana przez pryzmat wykonania, warunków lub zakresu. Po drugie, PZU daje wierzycielowi mocniejszą podstawę argumentacyjną, gdy trzeba wykazać, że umorzenie było rzeczywiście związane z postępowaniem restrukturyzacyjnym. To zaś ma znaczenie nie tylko po stronie dłużnika, ale również przy późniejszym rozliczaniu skutków po stronie wierzyciela. Im bardziej jednoznaczna dokumentacja układowa, tym mniejsze ryzyko sporu o to, czy dana redukcja długu była „restrukturyzacyjna” w rozumieniu ustaw dochodowych.

Jednym z najczęściej pomijanych zagadnień jest relacja między chwilą, w której układ wywołuje skutek cywilnoprawny, a chwilą, w której pojawia się konsekwencja podatkowa. W praktyce obrotu przedsiębiorcy chętnie upraszczają tę kwestię do zdania: „układ został zawarty, więc dług został umorzony”. Tego rodzaju skrót myślowy bywa zawodny. Wszystko zależy od treści konkretnych propozycji układowych. Jeżeli układ stanowi, że określona część wierzytelności ulega umorzeniu z dniem jego prawomocnego zatwierdzenia, sytuacja jest względnie klarowna. Jeżeli jednak układ przewiduje, że umorzenie nastąpi dopiero po wykonaniu pozostałej części zobowiązania albo po ziszczeniu się określonego warunku, wtedy skutek materialnoprawny i podatkowy przesuwa się w czasie.

To rozróżnienie ma bardzo doniosłe znaczenie dla wierzyciela. O ile bowiem po stronie dłużnika wyjątek restrukturyzacyjny wyłącza przychód z tytułu umorzenia, o tyle po stronie wierzyciela możliwość rozpoznania kosztu wymaga ustalenia, kiedy uszczerbek ma charakter definitywny. Prawo podatkowe nie lubi stanów zawieszonych. Jeżeli umorzenie ma charakter warunkowy, trudno twierdzić, że wierzyciel już definitywnie utracił daną część wierzytelności. Dopiero ziszczenie się warunku lub ostateczne wykonanie mechanizmu przewidzianego w układzie pozwala mówić o powstaniu skutku podatkowego z odpowiednią dozą pewności.

Właśnie dlatego w praktyce profesjonalnej nie wystarczy analizować samej wysokości redukcji długu. Trzeba czytać układ jak tekst normatywny. Każde słowo ma znaczenie: czy wierzytelność „ulega umorzeniu”, czy „zostanie umorzona”; czy redukcja następuje „z dniem zatwierdzenia”, czy „po wykonaniu układu”; czy obejmuje należność główną, czy także odsetki. Prawidłowa odpowiedź na te pytania przesądza o tym, kiedy i w jakim zakresie wierzyciel może bezpiecznie ująć konsekwencje podatkowe. W restrukturyzacji nie ma nic bardziej kosztownego niż źle zredagowane jedno zdanie.

W potocznym ujęciu pojęcie „korzyści podatkowej wierzyciela” kojarzy się prawie wyłącznie z możliwością rozpoznania kosztu uzyskania przychodu. Taki sposób myślenia jest zbyt wąski. Z punktu widzenia praktyki restrukturyzacyjnej najistotniejszą korzyścią wierzyciela bywa niekiedy nie tyle własne rozliczenie podatkowe, ile brak dodatkowego obciążenia podatkowego po stronie dłużnika. To może brzmieć paradoksalnie, ale tylko do chwili, gdy spojrzy się na problem w kategoriach wykonania układu. Wierzyciela interesuje przecież nie abstrakcyjna elegancja konstrukcji prawnej, lecz to, czy dłużnik rzeczywiście zapłaci to, co ma zapłacić po redukcji zadłużenia. Jeżeli fiskus miałby odebrać dłużnikowi część płynności z tytułu opodatkowania umorzenia, wykonalność układu istotnie by spadła.

Na tym tle wyjątki zawarte w art. 14 ust. 3 pkt 6 PIT i art. 12 ust. 4 pkt 8 lit. b CIT należy rozumieć nie tylko jako przepisy o neutralności po stronie dłużnika, ale jako instrumenty ochrony funkcji restrukturyzacyjnej samego układu. Ich gospodarcze znaczenie polega na tym, że umożliwiają zachowanie przez dłużnika środków, które mogą zostać przeznaczone na wykonanie zobowiązań objętych układem. Wierzyciel zyskuje więc pośrednio, lecz w sposób całkowicie realny. Gdyby tych przepisów nie było, część pozornie „uratowanego” kapitału zostałaby natychmiast pochłonięta przez podatek, a propozycje układowe częściej okazywałyby się niewykonalne.

Warto to powiedzieć wprost: dla wierzyciela restrukturyzacja nie jest aktem filantropii wobec dłużnika. Jest rachunkiem ekonomicznym. Skoro ustawodawca usuwa z tego rachunku dodatkowy koszt podatkowy po stronie dłużnika, to działa w interesie wierzyciela równie mocno jak w interesie samego przedsiębiorstwa objętego układem. Z tej perspektywy neutralność podatkowa umorzenia po stronie dłużnika nie jest ubocznym skutkiem PZU, lecz jednym z argumentów przemawiających za głosowaniem za układem. Wierzyciel, który tego nie dostrzega, patrzy na restrukturyzację zbyt wąsko i zarazem zbyt krótkowzrocznie.

Związek między brakiem przychodu po stronie dłużnika a interesem wierzyciela najlepiej widać na najprostszym przykładzie. Załóżmy, że wierzyciel godzi się na redukcję 40% wierzytelności, zaś pozostałe 60% ma zostać spłacone w ratach w ciągu dwóch lat. Jeżeli taka redukcja następuje poza restrukturyzacją, po stronie dłużnika może pojawić się przychód podatkowy od umorzonej części długu. Oznacza to, że dłużnik zamiast przeznaczyć gotówkę na wykonanie harmonogramu spłat, będzie musiał przeznaczyć jej część na rozliczenie podatku dochodowego. Układ ekonomiczny zaczyna wtedy trzeszczeć dokładnie w tym miejscu, w którym miał zapewnić oddech finansowy.

W PZU ten problem co do zasady nie występuje. Skoro umorzenie jest związane z postępowaniem restrukturyzacyjnym, zastosowanie znajdują przepisy wyłączające przychód. Dłużnik nie płaci podatku od samego faktu redukcji zobowiązania, a zatem zachowuje środki na obsługę pozostałej części długu. Dla wierzyciela oznacza to nie tylko większą szansę uzyskania spłaty, ale także mniejsze ryzyko wtórnej niewypłacalności dłużnika wywołanej właśnie przez fiskalne konsekwencje ugody.

Innymi słowy, PZU usuwa z relacji wierzyciel–dłużnik trzeci, bardzo kosztowny element gry, jakim byłby podatek od umorzenia. Z perspektywy profesora prawa handlowego i podatkowego trzeba powiedzieć rzecz oczywistą, a mimo to często pomijaną: restrukturyzacja bez neutralności podatkowej umorzenia byłaby systemowo niespójna. Państwo zachęcałoby do zawierania układów, a zarazem osłabiałoby ich wykonalność. To właśnie dlatego wierzyciel, analizując propozycje układowe w PZU, powinien uwzględniać nie tylko poziom redukcji należności, lecz także fakt, że po stronie dłużnika nie powstanie przychód podatkowy z tytułu umorzonej części długu. Jest to korzyść pośrednia, ale w praktyce bywa ona warunkiem sine qua non wykonania układu.

Obok korzyści pośredniej istnieje rzecz jasna korzyść bezpośrednia, choć jej zakres trzeba opisywać znacznie ostrożniej niż robi to wiele tekstów popularnych. Nie jest prawdą, że każde umorzenie wierzytelności w restrukturyzacji staje się automatycznie kosztem uzyskania przychodu po stronie wierzyciela. Takie twierdzenie byłoby nie tylko uproszczeniem, lecz także błędem. Ustawy dochodowe nie posługują się bowiem kategorią „straty handlowej” w sensie potocznym, lecz kategorią kosztu podatkowego, który musi spełnić określone przesłanki. Przy wierzytelnościach umorzonych kluczowe znaczenie mają tu art. 23 ust. 1 pkt 41 ustawy o PIT oraz art. 16 ust. 1 pkt 44 ustawy o CIT.

Sens tych przepisów jest taki, że umorzone wierzytelności co do zasady nie stanowią kosztu uzyskania przychodów, chyba że wcześniej zostały zarachowane jako przychód należny. Ustawodawca przyjmuje tu założenie logiczne i dość rygorystyczne. Jeżeli podatnik już wcześniej opodatkował daną wierzytelność jako swój przychód, a następnie rezygnuje z jej części w układzie, to może podatkowo odzwierciedlić ten uszczerbek. Jeżeli natomiast dana kwota nigdy nie zasilała przychodu należnego, droga do kosztu nie jest już tak oczywista. Dlatego przy analizie korzyści wierzyciela trzeba najpierw ustalić naturę wierzytelności, a dopiero potem odpowiadać na pytanie o jej los podatkowy.

To właśnie na tym tle PZU jawi się jako rozwiązanie szczególnie racjonalne. Po pierwsze, zwiększa wykonalność układu po stronie dłużnika. Po drugie, daje wierzycielowi szansę na rozpoznanie kosztu tam, gdzie umarzana wierzytelność ma wcześniej „historię podatkową” jako przychód należny. Wierzyciel nie zyskuje więc tylko jednej dźwigni, lecz dwie. Jedna działa po stronie własnego rozliczenia, druga po stronie kondycji płatniczej dłużnika. I dopiero ich łączne działanie wyjaśnia, dlaczego układ w PZU bywa dla wierzyciela korzystniejszy niż próba twardego dochodzenia całej nominalnej kwoty.

Kategoria przychodu należnego jest w tym obszarze osią rozstrzygnięcia. Wierzyciel handlowy, który sprzedał towar albo wykonał usługę, co do zasady rozpoznaje przychód podatkowy już z chwilą wymagalności świadczenia albo wystawienia faktury, a nie dopiero z chwilą otrzymania zapłaty. To oznacza, że fiskalnie „zarobił” wcześniej, choć ekonomicznie pieniędzy jeszcze nie otrzymał. Jeżeli później okazuje się, że w ramach układu część tej należności musi zostać umorzona, ustawodawca dopuszcza rozliczenie kosztu, bo podatnik nie powinien na trwałe pozostawać obciążony podatkiem od przychodu, którego ostatecznie nie uzyskał.

Mechanizm ten najlepiej działa właśnie w relacjach handlowych. Dostawca towarów albo usługodawca ma wierzytelność udokumentowaną, zarachowaną jako przychód należny i objętą później redukcją układową. W takiej konfiguracji PZU porządkuje nie tylko aspekt cywilnoprawny, ale także aspekt dowodowy. Układ jasno wskazuje, jaka część wierzytelności zostaje spłacona, jaka odroczona, a jaka definitywnie umorzona. To istotne, ponieważ w sporze podatkowym wierzyciel musi wykazać nie tylko sam fakt istnienia wierzytelności, lecz także jej wcześniejsze ujęcie w rachunku podatkowym. Im bardziej precyzyjna dokumentacja, tym silniejsza pozycja podatnika.

Nie należy jednak mylić tej konstrukcji z dowolnością. To, że wierzytelność była należna, nie oznacza jeszcze, że każda jej część i każdy jej składnik da się rozliczyć identycznie. Trzeba odróżniać należność główną od odsetek, kwoty netto od kwot brutto, a także badać moment definitywności umorzenia. Jednak sama zasada jest stabilna: jeżeli wierzyciel wcześniej rozpoznał przychód należny, a układ prowadzi do definitywnego umorzenia części wierzytelności, pojawia się mocna podstawa do rozpoznania kosztu uzyskania przychodu. W praktyce obrotu właśnie ta możliwość stanowi najczęściej bezpośrednią korzyść podatkową wierzyciela w PZU.

Największe błędy zaczynają się tam, gdzie ktoś próbuje mechanicznie przenieść logikę wierzytelności handlowych na wszystkie inne kategorie roszczeń. Takie uproszczenie jest niebezpieczne. Kapitał pożyczki albo kredytu nie jest przecież co do zasady przychodem należnym wierzyciela w tym samym sensie, w jakim jest nim niezapłacona faktura za sprzedany towar. Jeżeli więc wierzyciel finansujący dłużnika poprzez pożyczkę godzi się na umorzenie części kapitału, nie może automatycznie powołać się na ten sam mechanizm kosztowy, który działa przy wierzytelnościach handlowych. Tu pole interpretacyjne jest węższe, a analiza musi być bardziej ostrożna.

Podobny problem pojawia się przy odsetkach. Odsetki naliczone, lecz nieotrzymane, nie funkcjonują podatkowo tak samo jak należność główna z tytułu sprzedaży. Z tego powodu ich umorzenie nie zawsze daje po stronie wierzyciela możliwość rozpoznania kosztu w sposób tak prosty, jak ma to miejsce przy uprzednio zarachowanej należności handlowej. W praktyce wiele zależy od tego, czy mówimy o odsetkach zwykłych, odsetkach skapitalizowanych, odsetkach już rozpoznanych podatkowo czy jedynie naliczonych. Kto ignoruje te różnice, szybko wpada w błąd konstrukcyjny.

Właśnie dlatego teksty, które głoszą, że „w restrukturyzacji wierzyciel wrzuci w koszty wszystko, co umorzy”, należy czytać z najwyższą ostrożnością. Profesjonalna odpowiedź musi być bardziej zniuansowana: najpewniejszy obszar kosztowy dotyczy wierzytelności uprzednio zarachowanych jako przychód należny, natomiast pożyczki, kredyty i odsetki wymagają analizy odrębnej, często bardziej wymagającej dowodowo i normatywnie. To nie osłabia tezy o korzyści wierzyciela w PZU. Przeciwnie, czyni ją wiarygodną. Tylko bowiem teza oparta na rozróżnieniach ma wartość rzeczywiście prawniczą.

W praktyce obrotu przedsiębiorcy lubią mówić, że PZU jest po prostu „sformalizowaną ugodą”. Z punktu widzenia prawa podatkowego to zbyt daleko idące uproszczenie. Ugoda pozasądowa opiera się na bilateralnym porozumieniu stron. PZU natomiast jest postępowaniem restrukturyzacyjnym w ścisłym znaczeniu, w którym dochodzi do przyjęcia układu według reguł ustawowych i jego zatwierdzenia przez sąd. Ta różnica nie ma charakteru wyłącznie technicznego. To właśnie ona decyduje o zastosowaniu przepisów wyłączających przychód po stronie dłużnika. Innymi słowy, identyczna ekonomicznie redukcja długu może prowadzić do odmiennych skutków podatkowych w zależności od tego, czy nastąpiła w zwykłej ugodzie, czy w ramach PZU.

Poza restrukturyzacją działa zasada ogólna. Dłużnik, któremu umorzono część zobowiązania, co do zasady uzyskuje przychód na podstawie art. 14 ust. 2 pkt 6 PIT albo art. 12 ust. 1 pkt 3 lit. a CIT. W PZU pojawia się wyjątek restrukturyzacyjny. Już sama ta różnica wystarcza, aby twierdzić, że obie sytuacje nie są podatkowo tożsame. Dla wierzyciela ma to skutek bardzo praktyczny. Akceptując redukcję długu poza restrukturyzacją, może niechcący osłabić zdolność płatniczą dłużnika dokładnie wtedy, gdy ta zdolność jest najbardziej potrzebna. Akceptując redukcję w PZU, współtworzy układ, który nie generuje po stronie dłużnika dodatkowego obciążenia z tytułu samego umorzenia.

Różnica ta ma także wymiar dowodowy. W ugodzie prywatnej łatwiej o spór co do tego, czy doszło do definitywnego zwolnienia z długu, w jakim zakresie, pod jakim warunkiem i z jaką datą. PZU pozostawia znacznie mniej miejsca na tego rodzaju niejasności, ponieważ treść układu, głosowanie wierzycieli oraz zatwierdzenie sądowe tworzą bardziej przejrzysty materiał źródłowy. W podatkach przejrzystość dokumentacji ma niekiedy wartość równie dużą jak sama treść normy. Z tego punktu widzenia PZU nie jest po prostu „ugodą plus”. Jest odrębnym reżimem prawnym, którego fiskalne konsekwencje są dla wierzyciela zasadniczo korzystniejsze.

Prawnik, który analizuje układ wyłącznie przez pryzmat tekstu ustawy, ryzykuje popadnięcie w dogmatyczną sterylność. Wierzyciel działa przecież nie w abstrakcji, lecz na rynku. Interesuje go nie tylko to, co wolno podatkowo rozliczyć, ale przede wszystkim to, ile pieniędzy odzyska i z jakim prawdopodobieństwem. Z tego punktu widzenia PZU należy porównywać nie z idealnym światem pełnej zapłaty, lecz z realnymi alternatywami: egzekucją komorniczą i upadłością. Dopiero wtedy widać, że redukcja wierzytelności w układzie może być dla wierzyciela rozwiązaniem bardziej opłacalnym niż obstawanie przy pełnej kwocie nominalnej.

Egzekucja wobec przedsiębiorcy w kryzysie ma swoje granice. Często prowadzi do dalszego osłabienia działalności operacyjnej, utraty kontraktów, odpływu pracowników i deprecjacji majątku. W efekcie wierzyciel, który formalnie dochodzi 100% wierzytelności, materialnie odzyskuje znacznie mniej. Upadłość bywa jeszcze bardziej brutalna. Co prawda także tam ustawodawca przewiduje określone wyjątki podatkowe, lecz z perspektywy wierzyciela kluczowe pozostaje to, że zaspokojenie następuje nierzadko na poziomie dalece niższym niż to, co można osiągnąć w dobrze zaprojektowanym układzie. PZU daje możliwość ratowania wartości przedsiębiorstwa jako źródła spłaty, a nie wyłącznie likwidacji jego aktywów.

W tym sensie korzyść podatkowa wierzyciela nie może być rozpatrywana w oderwaniu od korzyści ekonomicznej. Możliwość rozpoznania kosztu albo neutralność po stronie dłużnika są ważne, ale ich znaczenie rośnie podwójnie wtedy, gdy układ realnie zwiększa poziom zaspokojenia w porównaniu z alternatywami egzekucyjno-upadłościowymi. Wierzyciel nie potrzebuje przecież pięknej teorii podatkowej do wierzytelności, której i tak nie odzyska. Potrzebuje modelu, w którym część długu zostanie spłacona, a część umorzona w sposób fiskalnie i prawnie sensowny. PZU właśnie taki model oferuje najczęściej częściej niż klasyczna egzekucja.

Nie byłby to tekst uczciwy, gdyby pomijał ryzyka. PZU jest instrumentem korzystnym, ale nie samowykonalnym. Jego efektywność zależy od jakości przygotowania dokumentów, precyzji propozycji układowych i prawidłowej kwalifikacji poszczególnych elementów wierzytelności. Najczęstszym błędem jest zacieranie granicy między należnością główną a odsetkami. Drugim błędem bywa przyjmowanie, że skoro umorzenie następuje „w restrukturyzacji”, to każda jego postać wywołuje identyczny skutek podatkowy po obu stronach. Trzecim – brak starannego ustalenia, czy wierzytelność była wcześniej zarachowana jako przychód należny. Bez tego ostatniego elementu bezpośrednia korzyść wierzyciela w podatku dochodowym może okazać się pozorna.

Nie mniej ważna jest redakcja samego układu. W praktyce różnica między zdaniem „wierzytelność ulega umorzeniu z dniem zatwierdzenia układu” a zdaniem „wierzytelność zostanie umorzona po wykonaniu układu” może być rozstrzygająca. Pierwsze formułuje skutek natychmiastowy i definitywny. Drugie – skutek przyszły i warunkowy. Ta różnica wpływa na moment rozpoznania konsekwencji podatkowych, a niekiedy również na ocenę, czy dany uszczerbek po stronie wierzyciela jest już wystarczająco skonkretyzowany, aby mówić o koszcie. Na sali konferencyjnej może to wyglądać jak detal redakcyjny. W sporze podatkowym staje się sprawą zasadniczą.

Wierzyciel, który chce podejść do PZU profesjonalnie, powinien więc czytać propozycje układowe jak prawnik, księgowy i finansista jednocześnie. Musi wiedzieć, jaka część wierzytelności była opodatkowanym przychodem należnym, jaka część ma charakter finansowy, jak ujęto odsetki, kiedy następuje definitywne umorzenie i jakie dokumenty będą później dowodem dla organu podatkowego. To nie jest przejaw przesadnego formalizmu. To zwykła ostrożność. W prawie podatkowym wygrywa bowiem nie ten, kto ma intuicyjnie słuszną rację, lecz ten, kto potrafi ją udowodnić na gruncie konkretnego przepisu i konkretnego dokumentu.

Teza zasadnicza jest czytelna. PZU daje wierzycielowi korzyść podatkową podwójnego rodzaju. Po pierwsze, pośrednio wzmacnia jego sytuację przez to, że na podstawie art. 14 ust. 3 pkt 6 ustawy o PIT oraz art. 12 ust. 4 pkt 8 lit. b ustawy o CIT umorzenie długu związane z restrukturyzacją nie generuje przychodu po stronie dłużnika. Dzięki temu układ nie jest obciążony dodatkowym ciężarem fiskalnym, a zdolność dłużnika do wykonania przyjętych zobowiązań istotnie wzrasta. Po drugie, bezpośrednio umożliwia wierzycielowi rozpoznanie kosztu uzyskania przychodu w zakresie, w jakim umorzona wierzytelność była wcześniej zarachowana jako przychód należny, zgodnie z konstrukcją wynikającą z art. 23 ust. 1 pkt 41 PIT oraz art. 16 ust. 1 pkt 44 CIT.

Nie oznacza to jednak, że każda redukcja długu w PZU wywołuje identyczny efekt podatkowy. Prawo podatkowe nie znosi automatyzmów. Inaczej traktuje należność handlową, inaczej kapitał pożyczki, jeszcze inaczej odsetki. Inaczej ocenia skutek definitywny, inaczej skutek warunkowy. Właśnie dlatego poważna analiza PZU wymaga języka bardziej precyzyjnego niż publicystyczne frazy o „wrzucaniu w koszty”. Wierzyciel musi widzieć strukturę normatywną, bo dopiero ona pozwala oddzielić korzyść rzeczywistą od deklaratywnej.

Mimo tych zastrzeżeń bilans jest wyraźnie dodatni. Z perspektywy wierzyciela PZU pozostaje rozwiązaniem uprzywilejowanym, ponieważ łączy dwa elementy, które w praktyce dochodzenia należności rzadko występują razem: większą wykonalność spłaty i porządek podatkowy. To zaś oznacza, że głos za układem nie jest gestem ustępstwa wobec dłużnika, lecz przejawem chłodnej racjonalności prawnej i gospodarczej.

Zobacz profil: Marek Biedrzycki, doradca podatkowy w mieście Białystok.
Możesz skorzystać z jego porady również telefonicznie lub online. Skontaktuj się w sprawie szczegółów.

Szukasz doradcy podatkowego w innym mieście lub w innym województwie? Znajdziesz go tu!

Wydawca nie odpowiada za treści zamieszczonych tekstów autorstwa doradców podatkowych. Artykuły publikowane w serwisie Podatkibezryzyka.pl nie mogą być traktowane jako oficjalne stanowisko Krajowej Izby Doradców Podatkowych ani żadnego z jej organów. Artykuły prezentują jedynie osobiste poglądy i interpretacje dokonane przez Autorów. Krajowa Izba Doradców Podatkowych ani Redakcja nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za wykorzystanie treści przedstawionych w artykułach w jakiejkolwiek sprawie podatkowej Czytelników.